ISO 13920, kaynaklı imalatta teknik resimde ayrıca tolerans yazılmamış ölçülerin ne kadar sapabileceğini belirleyen uluslararası standarttır. Teknik resminizin köşesindeki “-BF” gibi iki harf, imalatçıya hem boy ve açı ölçüleri hem de düzlemsellik için hangi sınıfta çalışacağını söyler. Bu rehberde güncel ISO 13920 tolerans tablosu değerlerini, sınıfların anlamını, örnek hesabı ve kaynaklı imalat toleranslarını tutturmak için çarpılmayı önleme yöntemlerini bulacaksınız. Near Mühendislik olarak Kocaeli Başiskele’deki atölyemizde makine şasesi, konveyör gövdesi, fens ve çelik konstrüksiyon gibi işlerde kaynaklı imalat yapıyor, gereken yüzeyleri kaynak sonrası talaşlı işliyoruz.
📐 Teknik resminiz hazır mı? PDF veya STEP dosyanızı gönderin; tolerans sınıfına göre kalem kalem teklif hazırlayalım.
📞 0536 728 36 89 · ☎ 0262 502 53 02 · 💬 WhatsApp · ✉ info@nearmuhendislik.com
Bu yazıda neler var?
- Standart nedir, 2023 sürümünde ne değişti?
- Doğrusal, açısal ve düzlemsellik tolerans tabloları (A–D ve E–H)
- “BF” ne demek? Örnek hesap
- Kaynaklı imalat toleransları nasıl tutulur? Çarpılmayı önlemenin 7 yolu
- ISO 5817 ve ISO 2768 ile farkı
- Kocaeli’de toleranslı kaynaklı imalat ve teklif için gerekli bilgiler
ISO 13920 Nedir? Kaynaklı İmalat Toleransları Neden Resimde Yazılır?
Kaynaklı bir parçada her ölçüye tek tek tolerans yazmak teknik resmi okunmaz hale getirir. Bu standart sorunu çözer. Resimde tolerans verilmemiş ölçüler için dört sınıflı hazır bir tablo sunar. Standarda göre geçerli tolerans her zaman resimde yazan toleranstır. Resimde tolerans yoksa belirtilen sınıf uygulanır.
Standart iki ayrı eksende çalışır:
- A, B, C, D sınıfları: Boy (doğrusal) ve açı ölçüleri için. A en hassas, D en kaba sınıftır.
- E, F, G, H sınıfları: Doğrusallık, düzlemsellik ve paralellik için. E en hassas, H en kaba sınıftır.
Sınıf seçiminin ana ölçütü, parçanın işlevidir. Bir makine tablası ile bir platform korkuluğu aynı hassasiyette üretilmek zorunda değildir. Doğru sınıf, gereksiz maliyeti ve montajda yaşanacak sorunu aynı anda önler.
2023 güncellemesi: 1996 sürümü geri çekildi
Standardın 1996 sürümü, Haziran 2023’te yayımlanan 2023 sürümüyle yürürlükten kalktı. Avrupa karşılığı EN sürümü de aynı tarihte yenilendi. Bu revizyon küçük çaplıdır: atıflar ve sunum güncellendi, tolerans değerleri aynı kaldı. Yani elinizdeki eski tablo değerleri hâlâ geçerlidir, ancak yeni resimlerde ve şartnamelerde güncel sürüm adını kullanmak doğru olur. Kaynak: ISO 13920:2023 (iso.org).
Kamu kurumları ve hastaneler için: şartnamede tolerans
Hastane ekipman şaseleri, belediye atölyelerinin çelik imalatları veya arıtma tesisi platformları gibi kamu alımlarında teknik şartnamede tolerans maddesi sık unutulur. Sonuç, teslimde “ölçü tutmadı” tartışmasıdır. Şartnameye tek satır eklemek yeterlidir: “Tolerans belirtilmeyen kaynaklı ölçüler ISO 13920:2023 B ve F sınıfına göre” gibi; kaynaklı imalat toleransları bu sayede yazılı hale gelir gibi. Bu satır, teklifleri karşılaştırılabilir yapar ve kabul sırasında neyin ölçüleceğini netleştirir.
ISO 13920 Tolerans Tablosu: Doğrusal Ölçüler (A, B, C, D)
Aşağıdaki tablo, boy ölçüleri için izin verilen sapmayı milimetre olarak verir. Anma ölçünüzün düştüğü satırı bulun, resimdeki sınıfın sütununa bakın.
| Anma ölçüsü (mm) | A | B | C | D |
|---|---|---|---|---|
| 2 – 30 | ±1 | ±1 | ±1 | ±1 |
| 30 üzeri – 120 | ±1 | ±2 | ±3 | ±4 |
| 120 üzeri – 400 | ±1 | ±2 | ±4 | ±7 |
| 400 üzeri – 1.000 | ±2 | ±3 | ±6 | ±9 |
| 1.000 üzeri – 2.000 | ±3 | ±4 | ±8 | ±12 |
| 2.000 üzeri – 4.000 | ±4 | ±6 | ±11 | ±16 |
| 4.000 üzeri – 8.000 | ±5 | ±8 | ±14 | ±21 |
| 8.000 üzeri – 12.000 | ±6 | ±10 | ±18 | ±27 |
| 12.000 üzeri – 16.000 | ±7 | ±12 | ±21 | ±32 |
| 16.000 üzeri – 20.000 | ±8 | ±14 | ±24 | ±36 |
| 20.000 üzeri | ±9 | ±16 | ±27 | ±40 |
Bu ISO 13920 tolerans tablosu 2023 ve 1996 sürümlerinde aynıdır. Örneğin B sınıfında 1.500 mm’lik bir şase boyu ±4 mm, yani 1.496 ile 1.504 mm arasında olmalıdır.
ISO 13920 Tolerans Tablosu: Açısal Ölçüler ve Kısa Kenar Hesabı
Açı toleransı, açıyı oluşturan iki kenardan kısa olanın boyuna göre seçilir. Tablo hem açı (derece-dakika) hem de metre başına milimetre olarak değer verir. Milimetre değeri, kısa kenarın metre cinsinden boyuyla çarpılır.
| Sınıf | Kısa kenar ≤ 400 mm | 400 – 1.000 mm | 1.000 mm üzeri |
|---|---|---|---|
| A | ±20′ (±6 mm/m) | ±15′ (±4,5 mm/m) | ±10′ (±3 mm/m) |
| B | ±45′ (±13 mm/m) | ±30′ (±9 mm/m) | ±20′ (±6 mm/m) |
| C | ±1° (±18 mm/m) | ±45′ (±13 mm/m) | ±30′ (±9 mm/m) |
| D | ±1° 30′ (±26 mm/m) | ±1° 15′ (±22 mm/m) | ±1° (±18 mm/m) |
ISO 13920 Tolerans Tablosu: Düzlemsellik ve Paralellik (E, F, G, H)
Bu tablo yüzeyin veya kenarın ne kadar eğri, çarpık ya da paralel dışı olabileceğini sınırlar. Değer, yüzeyin uzun kenarına göre seçilir.
| Anma ölçüsü (mm) | E | F | G | H |
|---|---|---|---|---|
| 30 üzeri – 120 | 0,5 | 1 | 1,5 | 2,5 |
| 120 üzeri – 400 | 1 | 1,5 | 3 | 5 |
| 400 üzeri – 1.000 | 1,5 | 3 | 5,5 | 9 |
| 1.000 üzeri – 2.000 | 2 | 4,5 | 9 | 14 |
| 2.000 üzeri – 4.000 | 3 | 6 | 11 | 18 |
| 4.000 üzeri – 8.000 | 4 | 8 | 16 | 26 |
| 8.000 üzeri – 12.000 | 5 | 10 | 20 | 32 |
| 12.000 üzeri – 16.000 | 6 | 12 | 22 | 36 |
| 16.000 üzeri – 20.000 | 7 | 14 | 25 | 40 |
| 20.000 üzeri | 8 | 16 | 25 | 40 |
ISO 13920-BF Ne Demek? Teknik Resimde Gösterim ve Örnek Hesap
Teknik resimde iki harf yan yana yazılır. İlk harf boy ve açı sınıfını, ikinci harf düzlemsellik sınıfını verir. “-BF” ifadesi şu anlama gelir: boy ve açılar B sınıfı, doğrusallık ve düzlemsellik F sınıfı. Sadece “-B” yazılmışsa yalnızca boy ve açı sınıfı tanımlanmış olur.
Örnek: 1.500 × 600 mm ölçülerinde, BF sınıfı istenen bir makine şasesi düşünelim.
- Boy (1.500 mm, B): ±4 mm
- En (600 mm, B): ±3 mm
- Köşe açısı (kısa kenar 600 mm, B): ±30′, yani 9 mm/m × 0,6 m = yaklaşık ±5,4 mm
- Üst yüzey düzlemselliği (uzun kenar 1.500 mm, F): 4,5 mm
Bu şasenin üstüne hassas bir ünite oturacaksa 4,5 mm düzlemsellik yetmeyebilir. O zaman ya E sınıfı istenir ya da oturma yüzeyleri kaynak sonrası işlenir ve o yüzeylere ayrı tolerans yazılır.
Kaynaklı parçada toleranslar nasıl ölçülür?
Uzun boylar şerit metre veya lazer metreyle, kısa ölçüler kumpasla ölçülür. Dikdörtgen çerçevelerde gönyeyi kontrol etmenin pratik yolu iki köşegeni karşılaştırmaktır; köşegenler eşitse çerçeve gönyededir. Düzlemsellik için mastar cetvel ve sentil ya da düz bir tabla kullanılır. Ölçüm, parça soğuduktan ve bağlamalar söküldükten sonra yapılmalıdır; sıcak parçada alınan ölçü yanıltır. Kritik ölçüleri teklif aşamasında belirlemek, kabulde hangi değerlerin kontrol edileceğini baştan netleştirir.
Sınıf seçimi için yaygın uygulama:
| Sınıf | Tipik kullanım | Maliyete etkisi |
|---|---|---|
| A / E | Hassas fikstür, ölçüm tablası, montaj referans yüzeyleri | Yüksek: fikstür, sık ölçüm, çoğu zaman işleme |
| B / F | Makine şaseleri, konveyör gövdeleri, ekipman iskeletleri | Orta: makine imalatında sık tercih |
| C / G | Genel çelik konstrüksiyon, platform, merdiven, taşıyıcılar | Düşük–orta |
| D / H | Hassasiyet gerektirmeyen yardımcı parçalar | Düşük |
Bu tablo bir yönlendirmedir. Son karar parçanın işlevine, montaj şekline ve sizin kalite gereksinimlerinize göre verilir.
Kaynaklı İmalat Toleransları Nasıl Tutulur? Çarpılmayı Önlemenin 7 Yolu
Kaynak, metali yerel olarak ısıtıp soğutur. Bu ısıl çevrim çekmeye ve çarpılmaya yol açar. Kaynaklı imalat toleranslarını tutturmanın yolu, çarpılmayı imalat başlamadan planlamaktır:
- Doğru kesim: Parçalar ölçüsünde ve gönyesinde kesilmezse kaynak bu hatayı büyütür.
- Fikstür ve bağlama: Parçalar kaynak sırasında sabitlenir; tekrar eden işlerde fikstür şarttır.
- Puntalama sırası: Önce simetrik puntalar atılır, ölçü kontrol edilir, sonra kaynağa geçilir.
- Kaynak sırası ve dengesi: Dikişler karşılıklı ve parçalı çekilerek ısı dengelenir.
- Ön çarpıtma: Çekme yönü biliniyorsa parça ters yöne hafif açıyla bağlanır.
- Gerilim giderme ve doğrultma: Gerektiğinde ısıl işlem veya kontrollü doğrultma uygulanır.
- İşleme payı: Hassas yüzey ve deliklere kaynak sonrası işleme payı bırakılır.
Son madde en kritik olanıdır. Rulman yatağı yüzeyleri, flanş alınları ve bağlantı delikleri kaynakla değil, kaynak sonrası işlemeyle hassaslaşır. Bu yüzden kaynaklı imalat ile talaşlı imalatı aynı atölyede yapmak süreyi ve hata riskini azaltır.
Tolerans, Dikiş Kalitesi ve İşleme: ISO 5817 ve ISO 2768 ile Farkı
Bu üç standart aynı resimde yan yana görülür ve sık karıştırılır:
| Standart | Neyi tanımlar? | Resimde örnek yazım |
|---|---|---|
| ISO 13920 | Kaynaklı yapının boy, açı ve şekil toleransları | ISO 13920-BF |
| ISO 5817 | Kaynak dikişinin kalite seviyesi (gözenek, yanma oluğu, nüfuziyet gibi kusurlar); B en yüksek, D en düşük seviye | ISO 5817-C |
| ISO 2768 | Talaşlı işlenmiş ölçülerin genel toleransları | ISO 2768-mK |
Kısacası 13920 parçanın geometrisini, ISO 5817 dikişin kalitesini, ISO 2768 ise işlenmiş yüzeylerin toleransını belirler. Kaynak sonrası işlenen bir şasede üçü birlikte geçerli olabilir.
Kocaeli’de Kaynaklı İmalat Toleranslarına Uygun Üretim: Near Mühendislik
Başiskele’deki atölyemizde kaynaklı imalatı ve kaynak sonrası işlemeyi bir arada yapıyoruz. Konveyör şaseleri, makine gövdeleri, platformlar, fens panelleri ve özel ekipman iskeletleri ana işlerimizdir. Otomotiv sektöründe Ford Otosan için fens imalatı yaptık. Kaynak sonrası delik delme, kılavuz çekme, torna ve freze işlerini de üstleniyoruz. Büyük çaplı parçalar için 3.500 mm dik torna kapasitemiz var.
Hizmet sayfalarımız: çelik konstrüksiyon imalat ve montajı, makine ve ekipman imalatı, talaşlı imalat. Kaynaklı şase örneği için bantlı konveyör imalatı rehberimize bakabilirsiniz.
Toleranslı kaynaklı işlerde 5 adımlı sürecimiz:
- Resim incelemesi: Tolerans sınıfı, işlenecek yüzeyler ve kritik ölçüler birlikte belirlenir.
- Teklif: Malzeme, kesim, kaynak, işleme ve yüzey işlemi kalem kalem yazılır.
- Kesim ve fikstürlü kaynak: Puntalama ve kaynak sırası çarpılmayı sınırlayacak şekilde planlanır.
- Kaynak sonrası işleme: Oturma yüzeyleri, delikler ve diş açma işlemleri yapılır.
- Ölçü kontrolü ve teslim: Kritik ölçüler kontrol edilir; Kocaeli ve çevresine teslim, Türkiye geneline sevkiyat yapılır.
Kaynaklı İmalat Teklifi İçin Hangi Bilgileri Göndermelisiniz?
- Teknik resim (PDF) ve varsa 3D model (STEP)
- Resimdeki tolerans sınıfı (ör. BF); yoksa parçanın nerede ve nasıl kullanılacağı
- Malzeme: S235, S355, paslanmaz veya özel çelik
- Adet ve tekrar sıklığı (tek parça, parti, yıllık sipariş)
- İşlenecek yüzeyler, delik ve kılavuz ölçüleri
- Yüzey işlemi beklentisi (boya, galvaniz vb.) ve teslim yeri
- Kaynakçı belgesi veya prosedür gibi özel doküman şartı varsa belirtilmesi
Toleranslı kaynaklı imalat için hızlı teklif alın
Fabrika, hastane, belediye ve kamu tesisleri için Kocaeli’den tüm Türkiye’ye.
📞 0536 728 36 89 · 💬 WhatsApp · ☎ 0262 502 53 02
ISO 13920 Hakkında Sık Sorulan Sorular
B sınıfı kaç mm?
Ölçüye göre değişir. ISO 13920 tolerans tablosuna göre B sınıfında 30–120 mm için ±2 mm, 400–1.000 mm için ±3 mm, 1.000–2.000 mm için ±4 mm, 2.000–4.000 mm için ±6 mm sapmaya izin verilir.
ISO 13920-BF ne anlama gelir?
Boy ve açı ölçüleri için B sınıfı, doğrusallık, düzlemsellik ve paralellik için F sınıfı uygulanacağı anlamına gelir. İlk harf A–D, ikinci harf E–H arasından seçilir.
1996 sürümü hâlâ geçerli mi?
Hayır. 1996 sürümü Haziran 2023’te geri çekildi ve yerini ISO 13920:2023 aldı. Revizyon küçük çaplıdır; tolerans tablosu değerleri değişmedi.
Resimde tolerans sınıfı yazmıyorsa ne olur?
İmalatçı hangi toleransla çalışacağını bilemez ve kabulde anlaşmazlık çıkabilir. Teklif aşamasında sınıfı yazılı olarak netleştirmek gerekir; makine şaselerinde B ve F sınıfı sık kullanılır.
ISO 2768 ile aynı resimde kullanılır mı?
Evet. Kaynaklı yapının genel geometrisi için 13920, ISO 2768 ise kaynak sonrası talaşlı işlenen yüzey ve delikler için kullanılır.
Kocaeli dışına kaynaklı imalat yapıyor musunuz?
Evet. Atölyemiz Kocaeli Başiskele’dedir; Gebze, İzmit, Sakarya, İstanbul ve Bursa başta olmak üzere Türkiye geneline imalat ve sevkiyat yapıyoruz.
1 Comment